آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٩ - تأليفات و تقريرات امام خمينى ره - انصارى قمى ناصر الدين

تأليفات و تقريرات امام خمينى ره
انصارى قمى‌ ناصر الدين


آيت اللّه العظمى امام خمينى , يكى از نوادر عصر حاضر و بزرگ مردى است كه در عرصه هاى علم و عمل, گوى سبقت از همگنان ربود و علاوه بر تشكيل حكومت اسلامى ـ در عصر بى خدايى و دين فراموشى و در جهان مادّى ـ كه در تاريخ بشريت امرى بى سابقه و شگفت آور بود, موفق شد بسيارى از عالما ن دين را براى هدايت جامعه شيعه بپروراند و آثار پرارج و جاودانه اى را از خود به يادگار گذارد.
امام (ره) در طول ٧٠ سال زندگى علمى خويش, توانست ٦٠ كتاب (در ١٠٠ مجلّد) در زمينه هاى فقه, اصول, حديث, تفسير, كلام, اخلاق و عرفان, شعر و ادب, حكومت و سياست بنگار د و نسل هاى آينده را از سر چشمه زلال دانش آسمانى خويش سيراب سازد.
نوشتار حاضر, عهده دار معرّفى و توصيف آثار آن مرد الهى و كتابشناسى آنهاست. در اين مقاله به تأليفات امام و شرح ها, تلخيص وحاشيه هاى آن اشاره شده و از ذكر كتاب هايى كه مربوط به شخصيت آن حضرت است, پرهيز شده است.
تأليف ها و گرد آورى ديگران:
١. فقه (١٩ عنوان)
٢. اصول ( ٧ عنوان )
٣. قواعد (٤ عنوان)
٤. حديث ( ٥ عنوان)
٥. عرفان و اخلاق ( ٧ عنوان)
٦. تفسير ( ٤ عنوان )
٧. كلام و عقايد ( ١ عنوان )
٨. شعر و ادب (٥ عنوان )
٩. حكومت اسلامى (٦ عنوان )
١٠. سخنان موضوعى (٣٥ عنوان )
اميد است اين سال (١٤٢٠ق ), سال احياى مكتب ومرام امام خمينى و سر آغاز آشنايى بيشتر نسل جوان ونو خاسته با آن مرد مسيحا نفس و قدسى صفت باشد. الف ) فقه
كتاب هاى فقهى حضرت امام , به دو گروه فتوايى واستدلالى تقسيم مى شود:
كتابهاى فتوايى ايشان عبارتند از:
١. حاشيه بر (عروةالوثقى)
تاريخ تاليف: هفتم جمادى الاول ١٣٧٥ ق. اين رساله جداگانه (در ٣٤٥ ص ) و همراه با عروه, مكرر به چاپ رسيده است.
٢. حاشيه بر (وسيلة النجاة )
اين رساله جداگانه (در ٢٢٥ ص ) و همراه با وسيله, چند بار به چاپ رسيده است.
٣. حاشيه بر (رساله ارث)
رساله ارث از تاليفات مرحوم آيت اللّه حاج ملا هاشم خراسانى ( م ١٣٥٢ ق ) صاحب منتخب التواريخ مى باشد و برخى از مراجع تقليد بر آن حاشيه نگاشته اند, كه از آن جمله امام خمينى است. اين حاشيه همراه با اصل كتاب, در ١٢٠ص به چاپ رسيده است.
٤. نجاة العباد
اين كتاب در دو جلد است: ج١: مباحث تقليد تا احكام عمره (وزيرى,٢٠٢ص). ج٢: احكام معاملات تا احكام طلاق (وزيرى, ١٥٥ص), چاپ قم, ١٣٧٨ق.
اين رساله, از سوى مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى در سال جارى به چاپ خواهد رسيد.
٥. ملحقات توضيح المسائل
اين رساله دربرگيرنده مسائل جديد (بيمه, بانك, سرقفلى, تشريح و…) و مسائل امر به معروف و نهى از منكر و دفاع, به نام ملحقات توضيح المسائل, جداگانه و همراه با رساله مكرر به چاپ رسيده است.
٦. زبدة الاحكام
اين كتاب خلاصه نجات العباد (از مباحث تقليدتا احكام طلاق خلع و مبارات) و به زبان فارسى بوده و در ذيحجة الحرام ١٣٨١ق, در چاپخانه علميه قم به چاپ رسيده است.
٧. مناسك حج
اين رساله بارها در ايران و عراق به چاپ رسيده و به عربى و اردو نيز ترجمه شده است. بهترين چاپ آن, چاپ ششم درسال ١٣٧٦ش/١٤١٧ق در ٤٥٠صفحه از سوى مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى است.(همراه با ترجمه مسائل حج از تحريرالوسيلة و ٥٥٠استفتاء) حواشى:١
١ـ حاشيه آيت اللّه حاج شيخ محمد على اراكى (١٣١٢ـ١٤١٥ق) تهران, انتشارات مشعر, ١٣٧١ش. (رقعى, ٣٥٠ص)
٢ـ حاشيه آيت اللّه حاج شيخ محمد فاضل لنكرانى .
٣ـ حاشيه آيت اللّه حاج سيد عبدالكريم موسوى اردبيلى. (رقعى, ٢٢٢ص)
٤ـ حاشيه آيت اللّه حاج شيخ يوسف صانعى. (رقعى, ٣٤٤ص)
٥ـ حاشيه آقاى حاج شيخ محمد حسن احمدى فقيه. (جيبى, ٢٥٦ص)
٦ـ حاشيه مراجع معظم تقليد, آيات عظام: آقاى خويى, آقاى گلپايگانى و آقاى اراكى.
٧ـ حاشيه مراجع تقليد معاصر:
* آيت اللّه حاج سيد على سيستانى.
* آيت اللّه حاج سيد على حسينى خامنه اى .
* آيت اللّه حاج شيخ محمّد تقى بهجت.
* آيت اللّه حاج شيخ لطف اللّه صافى گلپايگانى.
* آيت اللّه ميرزا جواد تبريزى.
* آيت اللّه ميرزا على غروى تبريزى. (م١٤١٩ق)
* آيت اللّه حاج شيخ ناصر مكارم شيرازى. (حاشيه معظم له, جداگانه نيز به چاپ رسيده است)
* آيت اللّه حاج شيخ يوسف صانعى.
تهران, نشر مشعر, ١٣٧٢ش. (وزيرى, ٥٤٣ص)
٨ـ حاشيه آيت اللّه حاج سيد محمد على علوى گرگانى.(آماده چاپ) تلخيص ها:
ـ احكام ويژه بانوان در حج (مطابق با فتاوى امام خمينى)
با حاشيه آيات عظام: آقاى خويى, آقاى گلپايگانى, آقاى اراكى و فاضل لنكرانى.
چاپ ششم: تهران, نشر مشعر, ١٣٧٥ش. جيبى, ١٤٤ص
ـ ره توشه حج (فتاوى, استفتائات و توصيه هاى امام خمينى به حجاج)تدوين: على محمد اسدى.
قم, انتشارات جهان آرا, ١٣٦٢ش, پالتويى ١٠٠ص.
٨. توضيح المسائل
متن اين كتاب, رساله آيت اللّه العظمى بروجردى است,كه پس از درگذشت ايشان به وسيله حضرت امام حاشيه شد و در سال١٣٨١ق, جداگانه (١٣٨ص) به چاپ رسيد. سپس اين حواشى داخل در متن شد و بارها در ايران و عراق با نام هاى: احكام دين و جامع المسائل به چاپ رسيد.
حاشيه ها:
١ـ حاشيه آيت اللّه سيد عبدالكريم موسوى اردبيلى. (قم, مؤسسه مكتب اميرالمؤمنين, ١٤١٦ق)
٢ـ حاشيه آيت اللّه حاج شيخ محمد حسن احمدى يزدى. (آماده چاپ )
* توضيح المسائل مراجع.
گردآورى: سيد محمد حسن بنى هاشمى.
قم, دفتر انتشارات اسلامى, ١٣٧٦و١٣٧٧ش. وزيرى, ٢ج: ١٠٣٢«٨٢٥ص
اين كتاب, متن رساله امام خمينى با حواشى مراجع تقليد معاصر است, كه عبارتند از آيات عظام:
١ـ آيت اللّه حاج سيد ابوالقاسم خويى. (١٣١٧ـ١٤١١ق)
٢ـ آيت اللّه حاج سيد محمد رضا گلپايگانى. (١٣١٦ـ١٤١٤ق)
٣ـ آيت اللّه حاج شيخ محمد على اراكى. (١٣١٢ـ١٤١٥ق)
٤ـ آيت اللّه حاج سيد على سيستانى .
٥ـ آيت اللّه حاج سيد على حسينى خامنه اى .
٦ـ آيت اللّه حاج سيد موسي§ شبيرى زنجانى.
٧ـ آيت اللّه حاج شيخ محمد تقى بهجت.
٨ـ آيت اللّه حاج شيخ لطف اللّه صافى گلپايگانى.
٩ـ آيت اللّه حاج شيخ جواد تبريزى.
١٠ـ آيت اللّه حاج شيخ ناصر مكارم شيرازى.
١١ـ آيت اللّه حاج شيخ محمد فاضل لنكرانى.
اين حواشى توسط آقاى بنى هاشمى, با استفاده از رساله هاى علميه آيات عظام, تدوين شده است. تلخيص ها:
١ـ رساله آموزشى (منتخبى از فتاواى حضرت امام خمينى)
تدوين: رضا قربانيان. چاپ سى و پنجم: قم, دفتر انتشارات اسلامى, ١٣٧٧ش
وزيرى, ١٢٠ص.
٢ـ احكام جبهه . تدوين: على محمد اسدى. چاپ پنجم: قم, دفتر انتشارات اسلامى, ١٣٦٦ش
رقعى, ٢٠٨ص.
٣ـ احكام جبهه. تدوين: مركز بررسى و تحقيقات عقيدتى سياسى سپاه .
تهران, سپاه پاسداران انقلاب اسلامى, ١٣٦٢ش. جيبى, ٢٥٥ص (همراه با مسائل دفاع, رهنمودهاى امام در جنگ, امر به معروف و نهى از منكر, غنائم جنگى و استفتائات)
٤ـ منتخب توضيح المسائل. تهران, دايره عقيدتى سياسى ارتش جمهورى اسلامى ايران .
منتخب توضيح المسائل
اين كتاب در بر گيرنده همان مسائل اصل كتاب است; جز اينكه احكام تقليد آن از اصل مفصل تر است و باب ارث را هم ندارد. چاپ نجف, مطبعة الآداب, ١٣٩١ق رقعى, ٤٥٠ص.
٥ـ منتخب توضيح المسائل امام خمينى. عبدالرحيم موگهى, قم, انتشارات محدّث, بى تا, جيبى, ٥١١ص.
٦ـ احكام معلولين و مجروحين.
تدوين: حسين مهاجر, چاپ قم.
٧ـ فتاوى امام خمينى دررابطه با جانبازان. تهران, انتشارات رجاء, ١٣٦٤ش.
٨ـ احكام تقليد واجتهاد مطابق با فتواى امام خمينى . عبدالرحيم موگهى, چاپ سوم: قم, انتشارات دفتر تبليغات اسلامى, ١٣٧٦ش, وزيرى, ٢٣٤ص.
٩ـ احكام نماز . عبدالرحيم موگهى, چاپ دوم: قم, انتشارات شفق, ١٣٧٢ش, وزيرى, ١٣٥ص.
١٠ـ احكام روزه. عبدالرحيم موگهى ,قم, انتشارات سينا, ١٣٦٩ش, وزيرى, ٢٨٨ص.
١١ـ احكام ازدواج. عبدالرحيم موگهى, چاپ دوم: قم, انتشارات شفق, ١٣٧٢ش, وزيرى, ١٩٩ص.
١٢. احكام بانوان و مادران. عبدالرحيم موگهى , چاپ چهارم: قم, انتشارات شفق, ١٣٧٧ش, وزيرى, ٢٤٠ص.
١٣ـ احكام خانواده (احكام متأهلين). عبدالرحيم موگهى, چاپ سيزدهم: قم, انتشارات دفتر تبليغات اسلامى, ١٣٧٨ش, وزيرى, ٣٦٠ص.
١٤ـ احكام ويژه بانوان در حج مطابق با فتواى امام خمينى. محمّد حسين فلاح زاده,تهران, انتشارات مشعر, ١٣٧١ش, رقعى, ٨٦ص.
در اين كتاب, فتاواى آيات عظام: خويى, گلپايگانى و اراكى ـ قدّس اللّه اسرارهم ـ نيز ذكر شده است.
١٥. روشى در تدريس احكام (مطابق با فتواى امام خمينى). على محمد اسدى. چاپ دهم: قم, دفتر انتشارات اسلامى, ١٣٧٥ش, وزيرى, ١٦٠ص (ج١: عبادات)
١٦. استفتائات اختصاصى بانوان مطابق با فتواى امام. حسين متقى, قم, انتشارات زائر, ١٣٧٨ش, وزيرى, ٦٥ص.
١٧. احكام دختران (مطابق با فتواى امام). محمّد وحيدى, قم, انتشارات عصمت, ١٣٧٨ش, رقعى, ٣٢٤ص.
١٨. احكام آب ها: مطهرات و نجاسات. محمّد وحيدى, چاپ پنجم: قم, انتشارات دفتر تبليغات, ١٣٧٥ش, رقعى, ١٧٥ص.
١٩. احكام بانوان. محمّد وحيدى, چاپ بيست وپنجم: قم, انتشارات دفتر تبليغات, ١٣٧٨ش, رقعى, ١٥٩ص.
٢٠. احكام نماز: وقت شناسى, قبله شناسى. محمّد وحيدى, چاپ هشتم, قم, دفتر تبليغات اسلامى, ١٣٧٥ش, رقعى, ١٩١ص.
٩. استفتائات
اين كتاب, دربر گيرنده استفتائات و پاسخ امام به آنها ـ ازطهارت تا غصب و لقطه ـ بوده و در دو جلد, از سوى دفتر انتشارات اسلامى ـ وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم ـ به چاپ رسيده است.
ج٢: از طهارت تا حج.(وزيرى, ٥١٩ص)
ج٢: از مكاسب محرّمه تا لقطه و گناهان كبيره. (وزيرى, ٦١٩ص)
اين كتاب زير نظر آقايان: راستى كاشانى و قديرى اصفهانى تدوين شده است.
١٠.تحريرالوسيلة
اين كتاب, مهم ترين رساله فتوايى امام خمينى است.
وسيلة النجاة, نوشته مرحوم آيت اللّه سيد ابوالحسن اصفهانى است. ايشان در آغاز حواشى خود بر (ذخيرة الصالحين) مرحوم آيت اللّه آقا سيد محمد كاظم يزدى را در متن ان گنجانيد و سپس براى بار دوم, مسائل بسيارى را بدان افزود ـ به گونه اى كه با صورت اوليه اش تفاوت فراوان داشت ـ و آن را وسيلة النجاة ناميد. (الذريعة, ج٢٥, ص٨٥) اين كتاب, در دو مجلّد است:
ج١: احكام تقليد, طهارت, طلاق, صوم, زكات, خمس و مقدمات حج را داراست.
ج٢: مباحث مكاسب, متاجر, شفعه, صلح, اجاره, جعاله, عاريه, وديعه, مضاربه, شركت, مزارعه, مساقات, دين و قرض, رهن, حجر, ضمان, حواله, كفالت, وكالت, اقرار, هبه, وقف و صدقات مستحبى, وصيت, نذر و عهد و قسم, صيدو ذباحه, اطعمه و اشربه, غصب, احياء موات, لقطه, نكاح, طلاق, خلع و مبارات, ظهار و لعان و ايلاء وميراث را در بر مى گيرد.
همانگونه كه پيداست اين كتاب با نظمى دقيق, كه از اين جهت بر (عروة الوثقي§) برترى دارد ـ در بر گيرنده اكثر ابواب فقهى ومسائل مورد ابتلا و شامل فروعات بسيار مى باشد و از فروعات و مسائل نادره ـ كه كمتر مورد ابتلاست ـ خالى است و از اين جهت نيز بر عروه برترى دارد.
حضرت امام كه از دير باز بر آن حاشيه نگاشته بود, در سفر تركيه حواشى خود را داخل متن نمود و بر آن ابواب و مسائل بسيار افزود و نام آن را (تحريرالوسيلة) نهاد. معظم له در آغاز مى نويسد:
در زمان هاى گذشته, كتاب (وسيلة النجاة) نوشته السيد الحجة فقيه الاصفهانى ـ قدس سره ـ را حاشيه نمودم و هنگامى كه در اواخر جمادى الثانى سال ١٣٨٤ق (١٣آبان ١٣٤٣ق) به دنبال وقايع تأسف انگيز ودردناكى كه براسلام و مسلمانان وارد آمد ـ و شايد تاريخ به ثبت آنها بپردازد ـ به بندر بورسا (يكى از شهرهاى تركيه) تبعيد شدم و در آنجا تحت نظر قرار گرفتم, با فراغت بال و آسودگى خيال در مقام آن بر آمدم كه حواشى را به صورت متن مستقلى درآورم تا استفاده از آن آسان تر باشد و اگر خداوند توفيق دهد, مسائل مورد نياز روز را نيز بر آن بيافزايم.
امام ـ قدس سره ـ مسائل امر به معروف و نهى از منكر, نماز جمعه, دفاع, قضا, حدود و قصاص , ديات و مستحدثات مسائل و بسياى از احكام حج را بر آن افزودند و بدين گونه, اين كتاب, يك دوره كامل فقه فتوايى گرديده است.
اين كتاب, درواقع حاصل رنج و كوشش سه تن ار فقهاى بزرگ شيعه, آيات عظام: سيد محمد كاظم يزدى, سيد ابوالحسن اصفهانى و امام خمينى است كه اينك در دسترس ماست.
بر اين كتاب نيز شروح و حواشى بسيار نگاشته شده و چند بار ترجمه گرديده است كه عبارتند از:
١ـ ترجمه آقاى حاج سيد محمد باقر موسوى همدانى. ٤جلد, چاپ انتشارات دارالعلم, قم.
٢ـ ترجمه آقايان على اسلامى و قاضى زاده. زير نظر اساتيد معظم آقايان: مؤمن قمى و طاهرى خرّم آبادى. ٤جلد, چاپ پانزدهم: قم, دفتر انتشارات اسلامى, ١٣٧٧ش/١٤١٨ق.
٣ـ رساله نوين (ترجمه بخش هايى از تحرير الوسيلة)
٤. ترجمه عبدالكريم بى آزار شيرازى:
ج١: احكام عبادات و خود سازى (همراه با اصول اعتقادى و تاريخچه فقه و اجتهاد): مسائل طهارت, صلاة, صوم, حج.
چاپ بيست وسوّم: تهران, دفتر نشر فرهنگ اسلامى, ١٣٧٧ش. وزيرى, ٢٧٠ص.
ج٢: مسائل اقتصادى (همراه با مقدمه اى در نظام و تاريخچه اقتصاد اسلامى): احكام زكات, خمس, مكاسب, معاملات, مزارعه و مضاربه و مساقات, چاپ دوازدهم: تهران, دفتر نشر فرهنگ اسلامى, ١٣٧٧ش. وزيرى, ٣٠٤ص.
ج٣: مسائل خانواده ( همراه با تاريخچه حقوق زن و نظام خانواده), چاپ هفدهم: تهران, دفتر نشر فرهنگ اسلامى, ١٣٧٧ش وزيرى, ٢٨٠ص.
ج٤: مسائل سياسى و حقوقى ( با استفاده از تحرير الوسيله, رساله, استفتائات, كشف الاسرار, كتاب البيع و سخنان امام خمينى), چاپ نهم: تهران, دفتر نشرفرهنگ اسلامى, ١٣٧٧ش. وزيرى, ٤٠٤ص. شروح:
١ـ انوارالفقاهة, از: آيت اللّه مكارم شيرازى.
از اين شرح, كتاب حدود و تعزيرات (ج١, ٤٩٥ص) و ديات بر آمده است.
٢ـ تفصيل الشريعة فى شرح تحرير الوسيلة, از: آيت اللّه فاضل لنكرانى.
از اين شرح احكام تخلّى, احكام نجاسات, احكام مطهرات و اغسال, كتاب صلاة (ج١), كتاب الحج (٥ج), قضاو شهادات (آماده چاپ), حدود, قصاص, ديات و احكام اجتهاد و تقليد در١٣جلد به چاپ رسيده است.
٣ـ مستند تحريرالوسيلة, از: شهيد حاج سيد مصطفى خمينى.
ج١: طهارت, صلاة, صوم, مكاسب و متاجر. (٥٢٦ص)
ج٢: بيع, خيارات و نكاح. (٤٣٣ص)
تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٦ش
٤ـ مستند تحريرالوسيلة, از: حاج شيخ احمد مطهرى ساوجى. (١٣٥٧ـ١٤١١ق)
از اين شرح مباحث نكاح, طلاق, صيد و ذباحه, اطعمه و اشربه, غصب, احياء الموات, لقطه, ارث, قضاء, حدود, قصاص, ديات و مسائل مستحدثه در٦ مجلّد در سال هاى ١٣٦٢تا ١٣٦٦ش درقم به چاپ رسيده است.و آقاى هاشم نورى, مجلّد (قضا) ى آن رابه فارسى ترجمه كرده و به چاپ رسيده است.
٥ـ مصباح الشريعة, از: حاج شيخ عبدالنبى نمازى.
بخش اجتهاد و تقليد آن, از سوى مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى به چاپ رسيده است.
وزيرى, ٢٥٠ص (با مقدمه اى در فضيلت و تاريخ فقه, ٣٥ص)
٦ـ دليل تحرير الوسيله, از: حاج شيخ على اكبر سيفى مازندرانى.
ج١: الخمس (٤٣٨ص)
ج٢: احكام السترو النظر (٢٣٤ص)
نيز ابواب: وصيت, ربا, غنا و موسيقى, ولايت فقيه, ثبوت هلال به حكم حاكم, منصب قضا و حكومت براى زن حقوق زوجين, احكام صبى, صله رحم, غش درمعاملات و آدم ربائى در ٤جلد شرح شده و به زودى به چاپ مى رسد.
تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٥ش
٧ـ شرح تحرير الوسيله, از: آقاى حاج شيخ احمد سبط الشيخ.(١٣٤٩ـ١٤١٦ق)
بخش اجتهاد و تقليد و طهارت آن, در ٣١٠صفحه به چاپ رسيده است.
قم, انتشارات فيروز آبادى, ١٤١٢ق.
٨ـ شرح تحريرالوسيلة, از: آيت اللّه يوسف صانعى.
از اين شرح مباحث حج, نكاح, طلاق, ظهار, ايلاء, اطعمه و اشربه, ارث, حدود, قصاص و ديات بر آمده است.
٩. شرح تحريرالوسيلة, از آيت اللّه محمد مؤمن قمى .
از اين شرح, ابواب قضاو شهادات و حدود (تا حدّالسرقة) بر آمده است.
١٠ـ شر ح تحريرالوسيلة = ابتغاءالوسيلة الى ابواب الشريعة, از: آيت اللّه محمد حسن احمدى فقيه يزدى.
از اين شرح, مباحث اجتهاد و تقليد, صلاة جمعه, حج, قضاء, مضاربه, نكاح و بخشى از حدود و قصاص بر آمده است.
١١ـ نورالدين المنير فى شرح التحرير, از: سيد نورالدين شريعتمدار جزايرى.
اين شرح شامل ابواب: اجتهاد و تقليد, حج, قضاو شهادات, حدود, قصاص, ديات و مسائل دفاع و مستحدثه است.
١٢ـ شرح تحريرالوسيلة, از: حاج شيخ زين العابدين احمدى زنجانى. تلخيص:
١ـ زبدة الاحكام
اين رساله به عربى و اردو, مكرّر به چاپ رسيده است.
تهران, سازمان تبليغات اسلامى, ١٤٠٤ق. رقعى, ٢٧٣ص.
٢ـ معرفة ابواب الفقه, تأليف محسن فقيهى.
المركز العالمى للعلوم الاسلامية, وزيرى, ٢٢٣ص. حواشى:
١ـ حاشيه آيت اللّه مكارم شيرازى.
٢ـ حاشيه آيت اللّه فاضل لنكرانى .
٣ـ حاشيه آيت اللّه نورى همدانى .
٤ـ حاشيه آيت اللّه علوى گرگانى.
٥ـ حاشيه آيت اللّه يوسف صانعى. ( اين حاشيه در سال ١٤٢٠ق به چاپ رسيده است)
٦ـ حاشيه آيت اللّه محمد حسن احمدى فقيه يزدى.
٧ـ حاشيه آيت اللّه ابوطالب تجليل تبريزى. (چاپ ١٣٧٨ش)
يادآورى مى شود:
در جلد دوم, صفحه٥٤٤, مسأله١٦ (از: القسم الثانى فى قصاص مادون النفس)^,عبارت و كذا لو كان رأس المجنى عليه اصغر… و لو كان اكبر, نادرست بوده و صحيح آن عبارت و كذا لو كان رأس المجنى عليه اكبر…و لو كان اصغر مى باشد.
نيز در جلد دوم, صفحه٥٩٦, مسأله٧ عبارت (لو جنت هى عليه لا هو عليها) نادرست و صحيح آن (لو جنى هو عليها لا هى عليه) است.
و كتاب هاى فقهى استدلالى معظم له ـ كه در طول بيش از سى سال تدريس مداوم ومنظم فقه در حوزه هاى علميه قم و نجف, به رشته تحرير در آورده است ـ عبارتند از:
١ـ كتاب الطهارة
اين كتاب, بين سال هاى ١٣٧٥ـ١٣٧٧ق تأليف شده و در٤جلد به چاپ رسيده است, به اين شرح:
ج اول: دماء ثلاثه (چاپ اول, قم. ٢٧٢ص). پايان تأليف: ٢٢ربيع الاول ١٣٧٦ق.
ج دوم: بحث تيمم ( وزيرى, ٣١٩ص). پايان تأليف: ١١شعبان ١٣٧٦ق.
ج سوم: اقسام نجاسات (وزيرى, ٢٣٥ص). پايان تأليف: سال ١٣٧٧ق.
ج چهارم: احكام نجاسات ( وزيرى, ٢٩٠ص). پايان تأليف: ١٣٧٧ق/١٣٣٧ش.
٢ـ المكاسب المحرّمة
اين كتاب حاصل درس هاى امام در حوزه علميه قم, بين سال هاى ١٣٧٧ـ١٣٨٠ق است:
ج اول: وزيرى, ٤٩٤ص.
ج دوم: وزيرى, ٥٤٤ص.
چاپ مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٤ش.
در اين كتاب ـ كه پيشتر به تعليقات استاد حاج شيخ مجتبى تهرانى به چاپ رسيده بود ـ مباحثى چون:
الاكتساب بالاعيان النجسة, الاكتساب مما يكون المقصود منه حراماً, الاكتساب بما لامنفعة فيه, الاكتساب بما هو حرام فى نفسه, نقاشى, مجسمه سازى, غنا و غيبت, قمار, كذب, كمك به ظالمان, ولايت و حكومت از طرف جائر, اخذ اجرت بر واجبات, جوائز سلطان, خراج و مقاسمه اى كه سلطان ستمگر اخذ مى كند. مطرح گرديده و مؤلف در بحث غنا, بخشى از رساله (الروضة الغناء فى تحقيق مسئلة الغناء) نوشته مرحوم آيت اللّه حاج شيخ ابوالمجد محمد رضا اصفهانى را نقل نموده است.
٣ـ كتاب البيع
اين كتاب حاصل بحث هاى امام در حوزه علميه نجف, بين سال هاى ١٣٨٥ـ١٣٩٢ق است و در ٣جلد به چاپ رسيده است:
ج١: وزيرى, ٤٥٧ص: تاريخ تأليف: پس از ١٣٨٠ق.
ج٢: وزيرى, ٥٧٥ص (همراه با بحث مهم و ارزنده (ولايت فقيه)), چاپ ١٣٩١ق در نجف.
ج٣: وزيرى, ٤٨٥ص. پايان تأليف: ١١جمادى الاولى ١٣٩٢ق.
مبحث ولايت فقيه آن, به نام (شؤون و اختيارات وليّ فقيه) ترجمه شده و از سوى انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى به چاپ رسيده است.
٤ـ كتاب الخيارات
اين كتاب حاصل درس خارج فقه امام در حوزه نجف, بين سالهاى ١٣٩٤ـ١٣٩٦ق است و در ٢جلد به چاپ رسيده:
ج١: وزيرى, ٤٥٢ص (پايان تأليف: ٢٥جمادى الاولى ١٣٩٤ق).
ج٢: وزيرى, ٤٠٢ص (پايان تأليف: ١٥جمادى الاولى ١٣٩٦ق).
اين ٥ جلد (بيع و خيارات) به سعى و اهتمام جناب حجة الاسلام و المسلمين حاج شيخ غلامرضا رضوانى به چاپ رسيده است.
٥ـ كتاب الخلل فى الصلاة
اين كتاب در ٣١٤ صفحه, در قم به چاپ رسيده است.
٦ـ ولايت فقيه
اين كتاب مجموعه سيزده جلسه درس حضرت امام در فاصله سيزدهم ذيقعدة الحرام١٣٩٨ق تا دوم ذيحجة١٣٨٩ق (اول بهمن تا بيستم بهمن ماه ١٣٤٨ش) در ايام اقامت ايشان در نجف اشرف است.
چاپ ششم اين كتاب در سال ١٣٧٦ش, توسط مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى (همراه با فهارس گوناگون, اصطلاحات فقهى وحقوقى) به چاپ رسيده است.
اين كتاب به زبان هاى عربى, اردو, آٌلمانى, روسى, فرانسه, اسپانيولى, آذرى كريل و تركى استانبولى ترجمه شده است.
٧ـ رسالة فى بعض فروع العلم الاجمالى
مؤلف در اين رساله ٧مسئله از مسائل صلاة عروة الوثقى(ج٢, ص٥٨ـ٦٣) را بحث و بررسى نموده است.
اين كتاب از سوى مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى در سال ١٣٧٨ش به چاپ خواهد رسيد.
٨ـ تقريرات درس فقه آيت اللّه حاج شيخ عبدالكريم حائرى
مجله معارف جعفرى, ش٤, ذى القعده١٣٨٣ (١٣٤٢ش), ص٦٥.
٩ـ رسالة فى تعيين الفجر فى الليالى المقمّره
اين كتاب با تعليقات و حو اشى آقاى احمدى فقيه يزدى به چاپ رسيده است.
(تهران, نشر مدرس, ١٣٦٧ش) رقعى,٢٠ص. ب) اصول
امام خمينى, يكى از نظريه پردازان بزرگ علم اصول در نيم قرن اخير است, كه آراء و نظراتش هماره در درس هاى خارج اصول مطرح است. از ايشان كتاب هاى فراوان در علم اصول بر جاى مانده, كه عبارتند از:
١ـ الاستصحاب
چاپ اول: قم, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٥ش. وزيرى, ٤٥٦ص. پايان تأليف: نهم ماه رمضان ١٣٧٠ق.
٢ـ انوارالهداية فى التعليقةعلى الكفاية
اين حاشيه بر مباحث عقليه كتاب كفايه (از قطع تا استصحاب) بوده و در سال ١٣٦٨ق, نگاشته شده است.
الذريعة ج٢٦,ص٢٨٥.
اين كتاب در ٢جلد (٤٢٤«٤٨٨ص) از سوى مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى در سال ١٣٧٢ش, به چاپ رسيده است.
٣ـ بدايع الدرر فى قاعدة نفى الضرر
پايان تأليف: اول جمادى الاولى ١٣٦٨ق, چاپ دوم: قم, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٣ش. وزيرى, ١٧٦ص.
٤ـ التعادل و التراجيح
پايان تأليف: نهم ماه رمضان ١٣٧٠ق, چاپ اول: قم, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٥ش. وزيرى, ٢٧٤ص.
٥ـ الاجتهاد والتقليد
پايان تأليف: سال١٣٧٠ق, چاپ اول: قم, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٧ش. وزيرى, ٢٠٠ص.
(يادآورى: رساله هاى استصحاب, لاضرر, اجتهاد و تقليد, تعادل و تراجيح و تقيه, در قم به سال ١٣٨٥ق با تذييلات جناب آقاى حاج شيخ مجتبى طهرانى تحت عنوان (الرسائل) به چاپ شده است.)
٦ـ رسالة فى الطلب و الارادة
پايان تأليف: ماه رمضان ١٣٧١ق ـ همدان.
اين رساله به وسيله آقاى سيد احمد فهرى زنجانى به فارسى ترجمه شده و به همراه اصل آن, در سال ١٣٦٢ش به وسيله مركز انتشارات علمى و فرهنگى (١٥٨صفحه) به چاپ رسيده است.
٧ـ تقريرات اصولية
اين كتاب, تقريرات درس اصول مرحوم آيت اللّه العظمى بروجردى است, كه به قلم حضرت امام ـ قدّس سره ـ تحرير شده است.
كتاب موجود ـ كه هم اينك در دست چاپ است ـ از آغاز تعريف وموضوع علم اصول تا مباحث قطع و ظن ( كه مبحث اجزاء آخرين بحث آن است) مى باشد.
ج) قواعد فقهى و رجالى
١ـ رسالة فى التقية
پايان تأليف: ماه شعبان ١٣٧٣ق, تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٨ش. وزيرى, ١٢٠ص.
٢ـ رسالة فى قاعدة من ملك
اين رساله در ١٠٠ صفحه (وزيرى) از سوى مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى در سال ١٣٧٨ش به چاپ خواهد رسيد.
٣ـ رسالة فى حجية خبر اصحاب الاصول و الكتب
اين رساله در ٣٠ صفحه, ضمن جلد سوم (كتاب الطهارة) ص٢٤٢ـ٢٧٢ به چاپ رسيده است. در اين رساله درباره قاعده اجماع و تفاوت اصل و كتاب و… بحث شده است.
٤ـ رسالة فى قاعدة اليد
تقريرات درس آيت اللّه بروجردى.
اين رساله از سوى مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى به چاپ خواهد رسيد. د) حديث
١ـ اربعين حديث
اين كتاب به شرح و تفسير چهل حديث از ائمه طاهرين ـ عليهم السلام ـ پرداخته است. مبناى نگارش (اربعين) ها, حديث مشهور (من حفظ على امتى اربعين حديثاً بعثه اللّه تعالى يوم القيامة فقيها عالما) ـ خصال صدوق باب الاربعين ـ حديث ١٥و١٦ بوده است. از دير زمان تاكنون, اربعين هاى فراوان نگاشت شده است; مانند اربعين شيخ بهايى, ملامحمد تقى مجلسى, اربعين شهيد اول و….
حضرت امام, مضامين اين احاديث را در درس هاى اخلاق خويش در مدرسه فيضيه و حاج ملاصادق قم تدريس فرمودند و سپس آن را به تحرير كشيده و در محرم الحرام ١٣٥٨ق از آن فراغت جُستند.
٣٣ حديث از احاديث اين كتاب, مربوط به اخلاقيات و مهلكات و منجيات و ٧حديث آخر در باب اعتقادات و معارف است. روش معظم له بر آن بوده كه در آغاز, حديث را نقل مى كند, سپس به فارسى متعرض نكات و مطالبى كه در شرح حديث سودمند است, مى شود و پس از آن به شرح متن در چند فصل مى پردازد .
مؤلف درآغاز مشايخ روايى خويش را به اين ترتيب, معرفى مى نمايد:
١ـ حاج شيخ محمد رضا اصفهانى. (م١٣٦٢ق)
٢ـ حاج شيخ عباس محدث قمى (.م١٣٥٩ق)
٣ـ علامه سيد محسن امين عاملى. (م١٣٧١ق)
براى آگاهى بيشتر رجوع كنيد به معرفى كتاب اربعين امام(ره) در همين شماره از مجله.
نسخه اى از اين كتاب, در اختيار مرحوم آيت اللّه آخوند ملاعلى همدانى (م١٣٩٨ق) بوده و پس از انقلاب, از روى آن به چاپ رسيد. بهترين چاپ آن, چاپ مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى است كه در ٨٠٠صفحه به چاپ رسيده است, همراه با فهارس متعدد و پاورقى هاى مفيد و اعراب گذارى و ترجمه عبارات و روايات متن.
بر اين كتاب آقاى حاج شيخ محمد حسن احمدى يزدى شرحى مفصل نگاشته, كه شرح حديث بيستم آن به چاپ رسيده است; با نام: نيت: راه هدايت (شرح حديث اخلاص . چاپ چهارم: تهران, انتشارات ذكر, ١٣٧٥ش.رقعى, ١٦٨ص.
اين كتاب به اردو و انگليسى ترجمه شده و از سوى مؤسسه فوق به چاپ رسيده است.
٢ـ شرح (حديث جنود عقل و جهل)
حديث (جنود عقل و جهل) حديثى است مروى از امام صادق ـ عليه السلام ـ دركافى شريف (ج١, ص١٥) كه سپاهيان خردو لشكر تباهى و نادانى در آن شماره شده اند. حضرت امام در رمضان المبارك ١٣٦٣ق, از شرح و توضيح ٢٥ صفت از آنها فراغت جسته اند. چاپ اول: تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٧ش. وزيرى, ٥٠٠ص. براى آگاهى بيشتر رجوع كنيد به معرفى اين كتاب در آينه پژوهش, همين شماره.
٣ـ شرح دعاء السحر
اين كتاب, اولين تأليف حضرت امام است كه در سال١٣٤٧ق به رشته تحرير درآورده و در آن اشارات متعدد به نظرات استادش آيت اللّه شا آبادى نموده است. در اين نوشتار, از اسرار الصلاة (ميرزا جواد آقا ملكى), شرح اسماء الحسنى (حاجى سبزوارى),قبسات (ميرداماد), اسفار و كتاب هاى فيض كاشانى, فتوحات مكيه و شرح فصوص قيصرى و الهيئة و الاسلام (سيد هبة الدين شهرستانى) مطالبى نقل شده است.
اين كتاب به وسيله آقاى سيد احمد فهرى زنجانى به فارسى ترجمه شده و به نام (شرح دعاى سحر), در سال ١٣٦٦ش (٢٣٩ص) چاپ شده است.
نيز اصل كتاب, توسط مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى در سال ١٣٧٤ش (وزيرى, ٢٤٤ص) همرا با توضيحات و فهرست آيات, روايات و اصطلاحات به چاپ رسيده است.
٤ـ التعليقةعلى الفوائد الرضوية
فوائدالرضوية نام شرحى است بر حديث احتجاج حضرت امام على بن موسى الرضا(ع) با رأس الجالوت يهودى (ببينيد: توحيد صدوق, عيون اخبار الرضا, احتجاج طبرسى, بحارالانوار ومسند الرضا/٢)كه مرحوم حكيم كوچك قاضى سعيد قمى نگاشته است . امام خمينى بر اين كتاب تعليقات متعددى نكاشته است. (پايان تأليف: ٢٢ربيع المولود ١٣٤٨ق) . براى آگاهى بيشتر رجوع كنيد به معرفى اين كتاب در همين شماره مجله.
اين كتاب, همراه با اصل متن, فهارس و پاورقى هاى توضيحى از سوى مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى در سال ١٣٧٥ش(وزيرى, ١٩٢ص) به چاپ رسيده است.
٥ـ شرح حديث رأس الجالوت
حضرت امام, علاوه برتعليقه بر شرح قاضى سعيد قمى,خود مستقلاً شرحى بر اين حديث شريف نگاشته است.و تاريخ تأليف آن, ١٣٤٨ق مى باشد. هـ) كتاب هاى عرفانى واخلاقى
١ـ مصباح الهداية الى الخلافة والولاية
پايان تأليف: ٢٥شوال١٣٤٩ق (٢٤ اسفند ١٣٠٩ش)
اين كتاب, يكى ازبهترين كتاب هاى عرفانى است كه به زبان عربى نگاشته شده است. آغاز كلام اين رساله, در بيان مرام حديث مشهور (ما عرفناك حق معرفتك, وما عبد ناك حق عبادتك) بوده و بسيار از البوارق الملكوتيه و شرح توحيد صدوق (قاضى سعيد قمى), مفتاح الغيب (صدرالدين قونوى), شرح فصوص الحكم (قيصرى) و شرح قصيده ابن فارض (ملاّ عبدالرزاق كاشانى) نقل مى كند و در چند مورد از استادش آيت اللّه شاه آبادى, با تجليل فراوان مطالبى را مى آورد.
اين كتاب با مقدمه بسيار مفصل و جامع استاد سيد جلال الدين آشتيانى به چاپ رسيده است.
چاپ سوم: قم, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٦ش. وزيرى, ٣١٦ص
نيز اين كتاب با ترجمه فارسى آقاى سيد احمد فهرى زنجانى در٢٢٢ صفحه رقعى به وسيله انتشارات پيام آزادى به چاپ رسيده است.
٢ـ سرّالصلاة= معراج السالكين و صلاة العارفين
اين كتاب به زبان فارسى و در بيان اسرار معنوى نماز نگاشته شده است.
پايان تأليف: ٢١ ربيع الثانى ١٣٥٨ق (١٩خرداد ١٣١٨ش)
اين كتاب, با مقدمه آيت اللّه جوادى آملى, وصيتنامه اى اخلاقى از حضرت امام خطاب به فرزندشان مرحوم حاج سيد احمد آقا خمينى, متن كتاب, فهارس گوناگون و دستنويس مؤلف به چاپ رسيده است.
چاپ پنجم: قم, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٥ش. وزيرى, ٢٢٦ص.
اين كتاب به عربى ترجمه شده است. (با نام: الآدات المعنوية للصلاة, تعريب و تعليق: سيد احمد فهرى زنجانى. قم دارالكتاب الاسلامى, ١٤١٢ق. ٥٦٠ص, وزيرى)
٣ـ آداب الصلاة
پايان تأليف: شنبه ٢ربيع الثانى١٣٦١ق (٣٠فروردين ١٣٢١ش)
حضرت امام در اين كتاب به شرح اربعين, تعليقه فصوص و مصباح الهدايه خود ارجاع داده و در آن سوره هاى حمد, توحيد وقدر به گونه اى عرفانى و مفصّل تفسير شده است.
چاپ پنجم: قم, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٦٧ش. وزيرى, ٤٢٢ص.
اين كتاب به زبان هاى عربى, اردو, انگليسى و فرانسه ترجمه شده است.
٤ـ تعليقة على شرح فصوص الحكم
فصوص الحكم از آنِ محيى الدين عربى(٥٦٠ـ٦٣٤ق) و شرحش, تأليف شيخ داود بن محمود قيصرى رومى (م٧٥١ق) است. حضرت امام, اين تعليقه را در مدّت هفت سالى كه اين كتاب را در محضر آيت اللّه شاه آبادى مى خوانده, تأليف كرده است, كه البته تا پايان شرح فصوص نبوده و ناتمام مانده است.
اين كتاب به تصحيح آقاى حاج شيخ حسن ثقفى و خط آقاى محمد حسن رحيميان, در قم در سال ١٤٠٦ق به چاپ رسيده است.
٥ـ تعليقة على مصباح الانس
مصباح الانس بين المعقول و المشهود, نوشته محمد بن حمزه فنارى رومى حنفى (م٨٣٤ق), شرح كتاب مفتاح غيب الجمع والوجود, تأليف صدرالدين محمد بن اسحق قونوى (م٦٧١ق) است و يكى از مهم ترين متون عرفانى مى باشد.
امام خمينى, اين تعليقه را ـ زمانى كه آن را نزد مرحوم آيت اللّه شاه آبادى مى خوانده اند و پس از آن ـ در سال ١٣٥٥ق به رشته تحرير در آورده است.
اين كتاب, همراه با تعليقه بر شرح فصوص در قم, به سال ١٤٠٦ق به چاپ رسيده است. (وزيرى, ٣٢٧ص)
٦ـ جهاد اكبر = مبارزه با نفس
اين كتاب, تقرير بيانات اخلاقى حضرت امام در نجف اشرف است, كه در جمع طلاب و فضلا ايراد شده است. محتواى كتاب بيانگر آن است كه نهضت امام پيش از آنكه جنبشى سياسى براى سرنگونى نظامى فاسد, باشد قيامى است الهى و در راستاى دعوت انبيا براى تربيت وتعالى انسان و جامعه انسانى.
چاپ ششم اين كتاب, در سال١٣٧٦ش از سوى مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى (همراه با بر گزيده اى از بيانات امام پيرامون مبارزه با تساويل نفسانى) به چاپ رسيده است.
اين كتاب به زبان هاى اردو, تركى استانبولى وآذرى كريل نيز ترجمه شده است.
٧ـ ره عشق
نامه اى است اخلاقى از حضرت امام به خانم فاطمه طباطبايى ـ همسر مرحوم حجة الاسلام آقاى حاج سيد احمد خمينى ـ كه همراه با متن دستخط و فهرست توضيحات و اصطلاحات به چاپ رسيده است.
چاپ پنجم: تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٥ش. رحلى, ٤٨ص. و) تفسير
حضرت امام يكى از مفسّران قرآن مجيد بود, كه با آن كه كمى از مكنون خاطر آن عزيز بر صفحه آمد, امّا خود نشانگر درياى موّاجى از معارف قرآنى بود كه در سينه اش موج مى زد. آنچه از گفتار و نوشتار آن بزرگ, براى ما در زمينه تفسير قرآن به يادگار مانده, عبارت است از:
١ـ تفسير سوره حمد
تفسيرى است با مضامين بلند و عرفانى, كه حضرت امام در سال هاى اوّل پيروزى در مدرسه فيضيه قم, در پنج جلسه ايراد فرمودند. اين تفسير, به همراه تفسير سوره حمد از كتاب (سرّالصلاة), تفسير سوره حمد از كتاب (آداب الصلاة) و اشارات تفسيرى درباره اين سوره در ساير آثار امام به چاپ رسيده است.
چاپ سوم: قم, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٦ش. رقعى, ٢٨٢ص.
٢ـ تفسير سوره توحيد
مندرج در: كتاب (سرّالصلاة) و كتاب (آداب الصلاة) .
٣ـ تفسير سوره قدر
مندرج در: كتاب (آداب الصلاة).
٤ـ تفسير سوره علق
اين كتاب يك جلسه سخنرانى حضرت امام بوده, كه در پايان تفسير سوره حمدبه چاپ رسيده است. ز) كلام و عقائد
١ـ كشف اسرار
درسال ١٣٢٢ش, در قم جزوه اى با نام (اسرار هزار ساله) در ٣٨ صفحه از سوى على اكبر حكمى زاده منتشر شد كه در آن به معتقدات شيعه از قبيل: عزادارى و سوگوارى,توسل, سجده بر تربت, ساختن گنبد و بارگاه بر مرقد پاك امامان, زيارت جامع, كتاب كافى و بحارالانوار, شفاعت, تقيه, بداء, نسخ, استخاره, امامت ائمه, روحانيت شيعه, تقليد, احكام فقه (طهارت, خمس, زكات, اوقاف) حمله شده و سراسر تبليغ عليه مبانى تشيّع و روحانيت بود. به مجرد انتشار اين كتاب, حضرت امام درس هاى خود را به مدّت ٢ماه تعطيل كرد و پاسخى محكم و متين در دفاع از عقائد شيعه, نگاشت و نام آن را (كشف الاسرار) نهاد و در آن خيانت هاى ايادى استعمار (همچون: رضاخان و كسروى) و مذهب پوشالى وهابيت را به خوبى نماياند. اين كتاب در ٤٢٨صفحه در سال ١٣٢٣ش. (١٣٦٣ق) و پس از آن بارها و بارهابه چاپ رسيده است.(الذريعة ١٨/١٣)
چاپ سوم: تهران, كتابفروشى علميه اسلاميه, ١٣٢٧ش. رقعى, ٣٣٤ص.
برخى از مباحث اين كتاب عبارت است از:
توحيد و مراتب شرك, آراء فرقه ها و مذاهب گوناگون, سجده بر تربت و ساختمان گنبد و بارگاه, شفاعت, بلاء, استخاره, امامت و اثبات آن با آيات و روايات, عزادارى و زيارت, حكومت فقيه در عصر غيبت, مراتب روحانيت, جهاد, ماليات, خمس و زكات, انتقاد از وضعيت اروپا, خيانت هاى رضاخان, قانون گذارى در اسلام, قانون ثبت, آئين دادرسى, دين و عقل و طبيعت, ناسخ و منسوخ, دليل انسداد و سيره عقلا, احاديث علمى و عملى, شمه اى از فعاليت هاى اجانب در ممالك اسلامى و كارهاى رضاخان و آتاترك. در همان زمان كتابى نيز با نام (كشف الاستار) به فارسى نوشته شيخ محمد خالصى, در نقد و ردّ اسرار هزار ساله نگاشته شد و در سال١٣٢٣ش به چاپ رسيد. (الذريعة ١٨/١٠) ح) شعر و ادب
حضرت امام يكى از ادبا و شعراى چيره دست بود.نثرش پُخته وشعرش زيبا بود. معظم له از همان اوان تحصيل و تدريس در حوزه علميه قم به استوارى نظم و نثر و متانت گفتار و نوشتار در حوزه, زبانزد همگان بود. به نوشته آقاى شيخ محمد رازى در آثار الحجة:
يكى از اسطوانه هاى فضل و دانش و پايه هاى ادب و معرفت و اركان تدريس وتربيت حوزه علميه ـ كه راضى به ابراز نام وشهرتش نيست ـ قصيده بهاريه سراسر عرفان و ذوق رادر مدح و ثناء اعلى حضرت ولى عصر عجل اللّه تعالى فرجه و نيمه شعبان كه ميلاد آن حضرت است, با تعريف بهار و شرح قدرت دست تواناى طبيعت و بهارآفرين سروده كه منتهاى شاهكارى فن شعر ساز ى و ترانه نوازى را در آن به كاربرده است. (ج٢, ص١٩٢)
همين قصيده را نيز در كتاب گنجينه دانشمندان, ج٢, ص٩٢ـ٩٥ (ذيل شرح حال مرحوم آيت اللّه پسنديده) آورده است.
١. ديوان اشعار
مجموعه اى از غزليات, رباعيات, قصايد, مسمّط ها و دوبيت هاى عرفانى امام است.
چاپ دهم: مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٦ ش . وزيرى, ٤٤٤ ص.
كتاب (فرهنگ ديوان امام) در توضيح و تبيين ديدگاه هاى عرفانى امام, انواع اشعار, هنرهاى شعرى و بلاغى, اصطلاحات واستعارات و فرهنگ اعلان آن,نگاشته شده است.
چاپ دوم: تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٣ ش. وزيرى, ٥٠٥ ص .
اين كتاب با تعليقات وحواشى آقاى على اكبر صادقى رشاد, در دست چاپ است.
٢ . باده عشق
در اين كتاب, امام توصيه هايى بر كسب علم, تهذيب نفس و اخلاص در عمل بيان فرموده است.
چاپ پنجم: تهران مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٦ ش. وزيرى, ٨٨ ص.
٣ . سبوى عشق
اين كتاب, نخستين اثر منظوم امام است كه به چاپ رسيد.
چاپ ششم: تهران مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٦ ش. وزيرى , ٢٢ ص.
٤ . محرم راز
اين كتاب شامل تعدادى از غزليات و رباعيات عرفانى حضرت امام, به ضميمه نامه اى از ايشان به مرحوم حاج سيد احمد خمينى است. (تاريخ نامه: ٢٦ ربيع الثانى ١٤٠٨ ق)
چاپ هفتم: قم, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٦ ش. وزيرى, ٩٦ ص.
٥ -نقطه عطف
اين كتاب حاوى رباعيات عرفانى و ترجيع بندى بلند و صحيفه اى اخلاقى از امام است, كه خطاب به مرحوم حاج احمد آقا نگاشته شده است.
چاپ ششم: قم, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٦ ش. وزيرى, ٩٦ ص.
ط) حكومت و سياست
حضرت امام, به جز آثارى كه در موضوعات فقه, اصول, حديث, عرفان, تفسير, كلام, شعر و ادب نگاشته اند, داراى كتاب هاى ديگرى است كه عبارتند از:
١ . آواى توحيد
(نامه حضرت امام به ميخائيل گورباچف ـ صدر هيئت رئيسه اتحاد جماهير شوروى سابق)
اين كتاب, با شرح آيت اللّه جوادى آملى به چاپ رسيده است.
چاپ پنجم: تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٦ ش. و زيرى, ١٢٠ ص.
اين كتاب به زبان هاى عربى, اردو, انگليسى , فرانسه, آذرى, آلمانى, استانبولى,اسپانبولى, بنگالى, پشتو, روسى, هوسايى وسواحيلى ترجمه شده است.
٢ . وعده ديدار
مكاتبات امام خمينى (٨٤ نامه) با مرحوم حجة الاسلام حاج سيد احمد خمينى است.
چاپ پنجم: تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٦ ش. وزيرى, ٢٦٦ ص.
اين كتاب به عربى, اردو و انگليسى ترجمه شده است .
٣ . ر ه عشق
نامه اى است اخلاقى از حضرت امام به سركار خانم طباطبائى, كه همراه با متن دستخط و فهرست توضيحات و اصطلاحات به چاپ رسيده است.
چاپ پنجم: تهران, مؤسسه تنظيم ونشر آثار امام خمينى, ١٣٧٥ ش. رحلى, ٤٨ ص.
٤ . كوثر
اين كتاب, مجموعه سخنرانى هاى حضرت امام از سال ١٣٤٠ش است, كه همراه با مطالبى به عنوان شناسنامه سخنرانى ها (زمان, مكان, موضوع سخنرانى و مشخصات حضّار) به چاپ رسيده است و ٣ جلد مى باشد:
ج ١: از ١٣٤٠ تا آبان ١٣٥٧ ش. (^٦٨٦ ص)
ج ٢: از آبان ٥٧ تا هشتم بهمن ٥٧. (٦٦٤ص)
ج ٣: از ١٢ بهمن ٥٧ تا هفتم اسفند ٥٧. (٦٣٠ ص )
چاپ سوم: تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام, ١٣٧٤ش.
اين كتاب به اردو, عربى وانگليسى ترجمه شده است.
كتاب (بانگ آزادى) فهرست نوار سخنراين هاى امام خمينى است كه در ٣٧٤ صفحه منتشر شده است. (١٣٧٦ ش)
٥ . منشور روحانيت
اين كتاب, پيام تاريخى و مهم امام خمينى به حوزه هاى علميه, در اسفند ١٣٦٧ ش است و تا كنون به ده ها صورت منتشر شده است.
چاپ ششم: تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٦ ش. رحلى, ٦٠ ص.
٦ . وصيتنامه سياسى ـ الهى امام خمينى
اين نوشتار نسخه شفابخش دردهاى جوامع اسلامى, و چراغ روشنگر فرداى كشورهاى مسلمان - و به خصوص ايران - است. امام در اين كتاب, دردهارا شناسانده و درمان ها را هم نمايانده است. امام در مقدمه اين كتاب, اشاره اى مختصر به معارف حقه شيعه و بيان حقانيت اسلام ناب ـ كه چهره تشيّع متبلور است ـ مى نمايد و مفاخر شيعه را بر مى شمارد. اين نوشتار بارها, به صُوَر گوناگون به چاپ رسيده است. از جمله كارهايى كه بر روى اين كتاب انجام گرفته, عبارت است از:
١ . اسم مستأثر در وصيت امام و زعيم اكبر, محمد محمدى گيلانى.
چاپ پنجم: تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام, ١٣٧٥ش. وزيرى, ٥٦ ص.
اين كتاب به اردو ترجمه شده است و به شرح (اسم مستأثر) ـ كه در مقدمه وصيتنامه امام آمده ـ مى پردازد.
٢ . امام راحل وفقه سنتّى, محمّد محمّدى گيلانى.
چاپ سوم: تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام, ١٣٧٤ش. وزيرى, ١٧٢ص.
اين كتاب به شرح و توضيح وصيت امام به حفظ فقه سنتّى ـ كه در بند (ط) وصيتنامه آمده ـ مى پردازد.
٣ . وصيت نامه امام, عليرضا اسماعيلى جمكرانى.
چاپ دوم: تهران, مؤسسه چاپ و نشر عروج, ١٣٧٦ ش.
رقعى, ١٩٢ ص.
وى در اين كتاب, وصيت امام را با توضيحات كامل و ٢١٨ پرسش و پاسخ, براى استفاده دانشجويان آماده ساخته است.
٤ . نگرش موضوعى بر وصيتنامه سياسى الهى امام خمينى ,
تنظيم: مؤسسه تنظيم و نشر آثآر امام.
چاپ چهارم: تهران, مؤسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٦ ش, وزيرى, ٢١٠ ص.
در اين كتاب, متن كامل وصيتنامه همراه با پاورقى هاى توضيحى آمده و سپس عناوين اعتقادى, تربيتى, سياسى و فرهنگى آن مشخص شده و فرازهاى ديگرى و كلمات قصار, پايان بخش كتاب است.
٥ـ شرح مقدمه وصيت نامه امام خمينى: جاويدنامه, قادر فاضلى.
چاپ پنجم: تهران, نشر عروج, ١٣٧٧ش, رقعى, ١٠٠ص.
(متن وصتنامه نيز همراه با پاورقى هاى مفصّل است)
٦ ـ با جارى كوثر (شرح وصيت نامه امام خمينى) محمود لطيفى.
مجموعه مقالاتى است كه در روزنامه جمهورى اسلامى, به چاپ مى رسد.
٧. شرح وصيتنامه سياسى ـ الهى امام خمينى, احمد آذرى قمى. (١٣٤٥ـ١٤١٩ق)
قم, انتشارات دارالعلم, ١٣٧٠ش, وزيرى, ٤٤٠ص.
٧.صحيفه نور
اين كتاب, مجموعه سخنرانى ها, اعلاميه ها و بيانيه هاى امام خمينى از سال ١٣٤٢ تا ١٣٦٨ ش است و تا كنون ٢٢ جلد از آن انتشار يافته است. اولين نوشتار در اين كتاب, نوشته امام خمينى در سال (١٣٦٣ ق/١٣٢٣ش) است كه در مجموعه وزيرى يزد نگاشته است. ناشر اين كتاب, وزارت فرهنگ وارشاد اسلامى است. (مفتاح صحيفه), عهده دار راهنمايى مراجعه كننده به اين كتاب است.
چاپ اول: تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٢ ش وزيرى, ٢٨٢ ص.
٨. مجموعه تبيان
اين مجموعه به گردآورى سخنان حضرت امام در موضوعى خاص پرداخته, و تا كنون ٢٢ كتاب از آن منتشر شده است. عناوين اين مجموعه عبارتند از:
١ . حج در كلام و پيام امام خمينى. وزيرى, ١٨٠ ص.
ترجمه شده به زبان هاى عربى, اردو وانگليسى.
٢ . قيام عاشورا در كلام و پيام امام خمينى. رقعى, ١١٢ ص. ترجمه شده به عربى, اردو, انگليسى, آلمانى, فرانسه, آذرى كريل, استانبولى, پشتو و بنگالى.
٣ . فلسطين از ديدگاه امام خمينى. وزيرى, ٢٣٤ ص.
ترجمه شده به عربى, اردو, فرانسه, روسى, آلمانى, بنگالى, آذرى كريل و تركى استانبولى.
٤ . صدور انقلاب از ديدگاه امام خمينى. رقعى, ١٢٠ ص.
ترجمه شد ه به: عربى, اردو, انگليسى و تركى استانبولى.
٥ . جايگاه زن در انديشه امام خمينى. وزيرى, ٣٢١ ص . ترجمه شده به زبان هاى عربى, اردو, انگليسى , فرانسه, آلمانى, آذرى كريل و تركى استانبولى.
٦ . آئين انقلاب اسلامى در انديشه و آراء امام خمينى. وزيرى, ٥٣٨ ص. ترجمه شده به عربى, انگليسى, اردو و آذرى كريل.
٧ . كلمات قصار, پندها وحكمت ها. وزيرى, ٢٣٢ ص. ترجمه شده به زبان هاى عربى, انگليسى, اردو, آلمانى, روسى, اسپانيولى, آذرى كريل, تركى استانبولى, بنگالى, هوسايى وبوسينايى.
٨ . وحدت از ديدگاه امام خمينى. وزيرى, ٤٣٠ ص .
٩ . دانشگاه ودانشگاهيان از ديدگاه امام خمينى. وزيرى, ٤٢٠ ص.
١٠ . قرآن, كتاب هدايت در ديدگاه امام خمينى. وزيرى, ٣٠٦ ص.
١١ . سيماى معصومين در انديشه امام خمينى. وزيرى, ٣٣٨ ص.
١٢ . ايثار و شهادت در مكتب امام خمينى. وزيرى, ٣٨٨ ص.
١٣ . روحانيت وحوزه هاى علميه از ديدگاه امام خمينى. وزيرى, ٦٢٤ ص.
١٤ . امام در سنگر نماز. وزيرى, ٢٥٦ ص.
١٥ . اسلام ناب در كلام و پيام امام خمينى. وزيرى, ٧٤٧ ص.
١٦ . انتخابات و مجلس در كلام و پيام امام خمينى. وزيرى, ٢٦٤ ص.
١٧ . امام و دفاع مقدس.
١٨ . امام و جهاد سازندگى. رقعى, ٧٢ ص.
١٩ . جهان اسلام از ديدگاه امام خمينى. وزيرى, ٦٤٣ ص.
٢٠ . امر به معروف و نهى از منكر از ديدگاه امام خمينى. وزيرى, ٢٨٠ ص.
٢١ . امام و جوانان. وزيرى, ٤١٩ ص.
٢٢ . خود باورى و خود باختگى از ديدگاه امام خمينى.
٢٣ . عدل الهى از ديدگاه امام خمينى. وزيرى, ٢٧٦ ص.
٢٤ . تعليم و تربيت از ديدگاه امام خمينى .
٢٥ . معاد از ديدگاه امام خمينى. وزيرى, ٤٣٨ ص .
٩. خطبه هاى تاريخى وانقلابى امام خمينى
تدوين: گروه ١٥ خرداد. قم, مجمع اخوان المؤمنين, ١٣٩٦ ق, رقعى, ١١٠ ص.
(مجموعه اى از سخنان امام راحل در موضوعات مختلف است)
١٠. پيام انقلاب: مجموعه پيامها وبيانات امام خمينى (٢ج)
تهران, انتشارات پيام آزادى.
١١. خط امام كلام امام
تدوين: واحد فرهنگى جهاد سازندگى استان خوزستان.
تهران, انتشارات نور, ١٣٦٠ ش. رقعى, ٢ ج: ٢٧٠ « ٢٠٤ ص (برگزيده اى از سخنان امام در موضوعات مختلف سياسى, تاريخى واجتماعى است)
١٢. در جستجوى راه از كلام امام (بيانات واعلاميه هاى امام از سال ١٣٤١ تا ١٣٦١)ـ ٢٢ ج ـ تهران, انتشارات امير كبير, ١٣٦٢ ش.
ج ١. مستضعفين و مستكبرين. رقعى, ١٥١ ص.
ج٢. جنگ و جهاد. رقعى, ٢٧٩ ص.
ج٣. زن رقعى, ٨٤ ص.
ج٤. شهيد و شهادت. رقعى, ٨٣ ص.
ج ٥. شخصيت ها. رقعى, ١٠٧ ص.
ج٦. رهبرى انقلاب اسلامى. رقعى, ٨٢ ص.
ج ٧.نهادهاى انقلابى. رقعى, ٢٤٣ ص.
ج ٨. روحانيت. رقعى, ٣٩٠ ص.
ج ٩. ملّت, امّت. رقعى, ٦٩٠ ص.
ج ١٠. انقلاب اسلامى. رقعى, ٤٤٧ ص.
ج ١١. ملى گرايى. رقعى, ٧٥ ص.
ج ١٢. ضد انقلاب. رقعى, ١٦٧ ص.
ج ١٣. گروه هاى سياسى. رقعى, ٣٣٠ ص.
ج ١٤. استعمار و ابرقدرت ها. رقعى, ٦٠٩ ص.
ج ١٥. جهان اسلام. رقعى, ٣٤٩ ص.
ج١٦. تاريخ ايران, سلطنت پهلوى. رقعى, ٥٥١ ص.
ج ١٧. آزادى. رقعى, ٣٣٣ ص.
ج ١٨.ارتش. رقعى, ٣٠٧ ص.
ج ١٩. فلسطين, صهيونيزم. رقعى,١٩٧ ص.
ج٢٠. اقليت هاى مذهبى. رقعى,